Plastik çirklənmə — vəhşi təbiətə, vəhşi heyvanların və insanların yaşayış mühitinə mənfi təsir göstərən plastik məmulatların ətraf mühitdə toplanması prosesi. Böyük miqdarda plastik tullantı ətraf mühitə daxil olur; məsələn tədqiqatlar göstərir ki, dəniz quşlarının 90%-nin bədənlərində plastik var.

Müxtəlif texnologiyalardan istifadə etməklə hazırlanmış plastik məmulatların orta parçalanma müddəti 400 ilə 700 il arasında dəyişir. İnsanların hər gün istifadə etdiyi plastik torbalar təbiətdə 100 ildən 200 ilə qədər parçalanır. Bu plastik məhsulların gücü və dayanıqlığının əks tərəfidir. Eyni zamanda, bir şüşə butulka 1 milyon ilə qədər parçalana bilər.

Əsas narahatlıq odur ki, yerə düşən plastik kiçik hissəciklərə parçalanır və istehsal zamanı onlara əlavə olunan kimyəvi maddələri ətraf mühitə yayılır. Bu xlor, müxtəlif kimyəvi maddələr, zəhərli və ya kanserogen alov gecikdiriciləri ola bilər. Bu kimyəvi maddələr yeraltı sulara və ya yaxınlıqdakı digər su mənbələrinə sıza bilər. Hansı ki, bu suyu içənlərə ciddi zərər verə bilər.

Bundan əlavə, bioloji parçalana bilən plastik parçalanan kimi, qlobal istiləşməyə əhəmiyyətli töhfə verən çox güclü istixana qazı olan metan buraxa bilər.

Poliqonlara daxil olduqda, plastik potensial olaraq heç bir təhlükə yaratmır, çünki poliqon ətraf mühiti və insan sağlamlığını qorumaq üçün yaradılmış, torpaq və qrunt suları da daxil olmaqla çirklənmənin qarşısını alan xüsusi mühəndislik strukturudur.

Zərərlərin çoxu insanın özünün nəzərdə tutulmayan yerlərə atdığı və ya kortəbii zibilliklərə atdığı plastikdən qaynaqlanır.

Ümumdünya Vəhşi Təbiət Fondunun (WWF) məlumatına görə, hər il okeanlara 5 ilə 12 milyon tona qədər plastik axır. 2012-ci ildə okeanlarda təxminən 165 milyon ton plastik tullantı olduğu təxmin edilirdi. 2014-cü ilin hesablamalarına görə, okeanın səthində 268.940 ton plastik var və ayrı-ayrı plastik qalıqlarının ümumi sayı 5,25 trilyondur.

Corciya Universitetindən Cenna Cembekin 2015-ci ildə apardığı araşdırmaya görə, plastik tullantılar çaylar vasitəsilə okeanlara daşınır və ya tullantıların düzgün atılmaması səbəbindən (əsasən Asiya ölkələrində) qurudan daxil olur - ildə orta hesabla 9 milyon ton.

Cembek hesab edir ki, 2010-cu ildə okeana yuyulan plastik tullantıların yarısı yalnız beş Asiya ölkəsindən gəlib: Çin, İndoneziya, Filippin, Vyetnam və Şri-Lanka.

Okeana düşdükdən sonra plastik günəşin, küləyin təsiri və davamlı olaraq bir-biri ilə toqquşması nəticəsində milyonlarla xırda hissəciklərə parçalanır. Bu şərtlər altında plastik məhsullar biodeqradasiyaya məruz qalmır, plastik polimer strukturunu qoruyaraq yalnız daha kiçik bir hissəyə parçalanır. Nəticədə bir neçə millimetr ölçüdə ən kiçik hissəciklər əmələ gəlir və onlar okeanın səth qatında nəhəng ərazilərdə üzürlər. Dəniz həyatı planktonla səhv salaraq bu qırıntı ilə qidalanır və plastik heyvanların qida zəncirinə daxildir. Hazırda okeanın zibil yamaqları zonasında plastik antropogen tullantıların kütləsi orada yerləşən zooplanktonun kütləsindən yeddi dəfə çoxdur; mütəxəssislər belə yerləri “plastik şorba”[10] adlandırırlar. Bu gözəgörünməz, xırda-xırdalanmış zibil minlərlə mil su altında üzür, kosmosdan görünməz, yalnız su altından və ya gəminin göyərtəsindən görünə bilər. Problem o qədər qlobaldır ki, onunla mübarizə çox çətindir - məsələn, Okean Təmizləmə layihəsinin bumları okeanda plastikə qarşı təsirsizdir.

2017-ci ildə doktor Cennifer Lavers Sakit okeandakı ucqar, yaşayış olmayan Henderson adasının çimərliklərinin böyük miqdarda plastik tullantılarla dolu olduğunu, çirklənmənin hər kvadrat metrə 671 obyektə çatdığını aşkar edir. Bu rəsmi olaraq indiyə qədər qeydə alınmış ən yüksək zibillik olmayan tullantı sıxlığıdır. Bunun səbəbi adanın Cənubi Sakit Okean dövrü adlanan okean cərəyanının mərkəzində olması və nəticədə Cənubi Amerikadan üzən və ya balıqçı qayıqlarından atılan tullantılar üçün mərkəzə çevrilməsidir.

Plastikin 90%-i yalnız 10 çay vasitəsilə dünya okeanlarına daşınır: Asiyada Yanszı, Hind, Xuanxe, Amur, Mekonq, Qanq, Çjuzyanq və Hayhe, Afrikada Nigeri və Nil.

Plastik çirklənmə heyvanları zəhərləyə bilər, bu da öz növbəsində insanların qida təminatına mənfi təsir göstərə bilər.

Plastik çirklənmənin böyük dəniz məməlilərinə çox zərərli təsir göstərdiyi və “Introduction to Marine Biology” kitabında onlar üçün “ən böyük təhlükə” adlandırılmışdır[16]. Dəniz tısbağaları kimi bəzi dəniz növlərinin mədələrində əhəmiyyətli miqdarda plastik aşkar edilmişdir. Bu baş verdikdə, heyvan adətən ac qalır, çünki plastiklər heyvanın mədə-bağırsaq traktını bağlayır. Dəniz məməliləri bəzən tor kimi plastik əşyalara qarışa bilər ki, bu da onlara zərər verə və ya öldürə bilər.

Onurğasızlar da daxil olmaqla 260-dan çox heyvan növünün ya təsadüfən plastiki udduğu və ya plastikə qarışdığı bildirilmişdir. Bir canlı plastikə qarışdıqda, onun hərəkəti ciddi şəkildə məhdudlaşır, bu da onun yemək tapmasını çox çətinləşdirir. Dolaşma adətən ölüm və ya ağır itkilər və xoralarla nəticələnir. Hər il 400.000-dən çox dəniz məməlisinin okeanların plastik çirklənməsi nəticəsində öldüyü təxmin edilir. 2004-cü ildə Şimal dənizindəki qağayıların mədələrində orta hesabla otuz plastik parçası olduğu təxmin edilmişdir.

Plastiklərin tərkibində plastikin növündən asılı olaraq bir çox müxtəlif növ kimyəvi maddələr var. Kimyəvi maddələrin əlavə edilməsi bu plastiklərin çox yönlü olmasının əsas səbəbidir, lakin bu onunla bağlı problemlər yaradır. Plastiklərin istehsalında istifadə edilən bəzi kimyəvi maddələr dəri udma yolu ilə insanlar tərəfindən udulma riskini daşıyır. Hal-hazırda, insanların bu kimyəvi maddələrin fiziki cəhətdən nə qədər zərər verə biləcəyi barədə çox şey məlum deyil. Plastiklərin istehsalında istifadə edilən bəzi kimyəvi maddələr insan dərisi ilə təmasda olduqda dermatitə səbəb ola bilər. Bir çox plastiklərdə bu zəhərli kimyəvi maddələr yalnız kiçik miqdarda istifadə olunur, lakin inert materialda və ya polimerdə plastikdə olan zəhərli elementlərin mövcudluğunu müəyyən etmək üçün çoxlu sayda sınaq tələb olunur.

ÜST mikroplastiklərin insanlar üçün təhlükəsinin sübut olunmadığını elan edir. Cəmi 52 mikrohissəcik nəşri nəzərdən keçirilmiş və yalnız dördünün keyfiyyət meyarlarına cavab verdiyi müəyyən edilmişdir. Mütəxəssislər bu gün içməli suda mikroplastiklərin konsentrasiyasının insanlar üçün təhlükəli olmadığını qeyd etsələr də, bu məsələ ilə bağlı biliklərin hələ də məhdud olduğunu etiraf ediblər. Yəni təşkilat hesab edir ki, daha dəqiq qiymətləndirmə üçün daha keyfiyyətli araşdırma lazımdır.

Plastik çirklənmə insanlara estetik cəhətdən də təsir edərək, təbii mühitdən həzz almağa mane olan göz yarası yarada bilər.

2017-ci ildə Science Advances araşdırması göstərdi ki, 2015-ci ilə qədər təxminən 6,3 milyard ton plastik tullantı istehsal edilib və bunun yalnız 9%-i təkrar emala çevrilib.

Mütəxəssislər plastikin təkrar emalının üç əsas yolunu müəyyən edirlər: poliqon, yandırma və ya istehsalda təkrar istifadə üçün təkrar emal.

Eyni zamanda, poliqonlarda və xüsusi qurğularda çirkab suların mühafizəsi sistemi mövcuddur, onlar ətraf mühit üçün təhlükəsizdir, lakin iqtisadi baxımdan səmərəli deyildir.

Mütəxəssislər plastik tullantıların yandırılmasının poliqonlara atılması ilə müqayisədə bir sıra üstünlüklərini qeyd edirlər, çünki bunun üçün böyük ərazilər tələb olunmur və yanma enerjisi təkrar emal edilmiş materialların dəyərinin bir hissəsini qaytara bilən elektrik enerjisi istehsal etmək üçün istifadə edilə bilər.

Bununla belə, ekoloqlar plastiklərin daha ekoloji cəhətdən təmiz və səmərəli utilizasiya üsulu kimi təkrar emalını xüsusilə müdafiə edirlər.

Hər bir plastik növü üçün təkrar emal dərəcələri fərqlidir, buna görə də 2011-ci ildə ABŞ-da ümumi plastik təkrar emal dərəcəsi təxminən 8% təşkil etmişdir (təxminən 2,7 milyon ton plastik təkrar emal edilmişdir). Bəzi plastiklər digərlərindən daha çox təkrar emal olunur; 2011-ci ildə “PET şüşələrin 29%-i və PET şüşə və qutuların 29%-i təkrar emal edilib.”

Fəaliyyətlərimiz üzrə maraqlı faktlar

Balinalar iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə əhəmiyyətli rol oynayır

Böyük ağ köpəkbalığı

Karbon ayaq izi

Mərcanlar rifləri

Nəhəng osminoqlar

Plastik çirklənmə